Molen achter het Jodenkerkhof - Bewerkingsoverzicht

Antoine Booms op 3 apr 2026 om 06:26

2026-04-03T06:26:37Z

Antoine Booms op 31 mrt 2026 om 13:52

2026-03-31T13:52:22Z

Verre neef: redactie, Graafschapbode 1941

2025-10-21T09:36:29Z

redactie, Graafschapbode 1941

Verre neef: redactie, kleine aanvulling

2025-10-15T13:50:55Z

redactie, kleine aanvulling

Verre neef: /* De molen gebouwd en in bedrijf */ aanvulling

2025-10-11T10:07:56Z

‎De molen gebouwd en in bedrijf: aanvulling

Verre neef: redactie

2023-07-19T13:57:57Z

redactie

BenninkR: Schilderen kap

2023-07-18T18:46:17Z

Schilderen kap

Antoine Booms op 17 jul 2023 om 09:51

2023-07-17T09:51:54Z

Antoine Booms: /* Beeldmateriaal */

2023-07-17T09:40:52Z

‎Beeldmateriaal

Antoine Booms: /* Beeldmateriaal */

2023-07-14T13:26:10Z

‎Beeldmateriaal

@@ Regel 1: / Regel 1: @@
 [[Bestand:Molen_Arnhemse_courant_26_mei_1827.jpg|thumb|400px|right|'''De aankondiging van de aanbesteding van de molen in de ''Arnhemsche Courant'' van mei [[1827]]]]
 == De molen gebouwd en in bedrijf ==
-De '''Molen achter het Jodenkerkhof''' in [['s-Heerenberg]], ook bekend als de '''Zwarte Molen''' of '''Zwarte Möll''', is een beltmolen die in [[1829]] in opdracht van vorst [[Anton Alois van Hohenzollern-Sigmaringen]], de toenmalige bezitter van het voormalige [[Land van den Bergh|graafschap Bergh]], werd gebouwd. Dit ter vervanging van de [[Grafelijke molen 's-Heerenberg|standerdmolen]] bij de [[Molenpoort]], die in [[1826]] bij herstelwerkzaamheden was ingestort. Op de nieuwe locatie achter de [[Jodenkerkhof|Joodse begraafplaats]] aan de [[Zeddamseweg 's-Heerenberg|Zeddamseweg]] 77 kon de molen meer wind vangen dan bij de Molenpoort.
+De '''Molen achter het Jodenkerkhof''' in [['s-Heerenberg]], ook bekend als de '''Zwarte Molen''' of '''Zwarte Möll''', is een beltmolen die in [[1829]] in opdracht van vorst [[Anton Alois van Hohenzollern-Sigmaringen]], de toenmalige bezitter van het voormalige [[Land van den Bergh|graafschap Bergh]], werd gebouwd. Dit ter vervanging van de [[Grafelijke molen 's-Heerenberg|standerdmolen]] bij de [[Molenpoort]], die in [[1826]] bij herstelwerkzaamheden was ingestort. Op de nieuwe locatie achter de [[Jodenkerkhof|Joodse begraafplaats]] aan de [[Zeddamseweg 's-Heerenberg|Zeddamseweg]] 77 (nr. is later overgegaan naar [[Publieke werken|het gebouw van publieke werken]]) kon de molen meer wind vangen dan bij de Molenpoort.
 Al op 8 juni [[1827]] werd de molen aanbesteed, aannemer was G. Slittenhorst, molentimmerman uit Werth. De totale bouwkosten bedroegen 3.168 gulden en 48,5 cent. De molen werd opgetrokken onder toezicht van de Anholtse architect J.F. Ubbing. Als bouwmateriaal werden onder meer stenen gebruikt van de stadspoorten van [[Emmerik]], die juist in die tijd gesloopt werden. Jan ter Laak, die toen [[Molenaars|molenaar]] was van de [[Terlaaksmolen]] in [[Didam]] (ook een grafelijke molen), heeft veel bruikbaar advies kunnen geven bij de bouw.

@@ Regel 1: / Regel 1: @@
 [[Bestand:Molen_Arnhemse_courant_26_mei_1827.jpg|thumb|400px|right|'''De aankondiging van de aanbesteding van de molen in de ''Arnhemsche Courant'' van mei [[1827]]]]
 == De molen gebouwd en in bedrijf ==
-De '''Molen achter het Jodenkerkhof''' in [['s-Heerenberg]], ook bekend als de '''Zwarte Molen''' of '''Zwarte Möll''', is een beltmolen die in [[1829]] in opdracht van vorst [[Anton Alois van Hohenzollern-Sigmaringen]], de toenmalige bezitter van het voormalige [[Land van den Bergh|graafschap Bergh]], werd gebouwd. Dit ter vervanging van de [[Grafelijke molen 's-Heerenberg|standerdmolen]] bij de [[Molenpoort]], die in [[1826]] bij herstelwerkzaamheden was ingestort. Op de nieuwe locatie achter de [[Jodenkerkhof|Joodse begraafplaats]] aan de [[Zeddamseweg 's-Heerenberg|Zeddamseweg]] kon de molen meer wind vangen dan bij de Molenpoort.
+De '''Molen achter het Jodenkerkhof''' in [['s-Heerenberg]], ook bekend als de '''Zwarte Molen''' of '''Zwarte Möll''', is een beltmolen die in [[1829]] in opdracht van vorst [[Anton Alois van Hohenzollern-Sigmaringen]], de toenmalige bezitter van het voormalige [[Land van den Bergh|graafschap Bergh]], werd gebouwd. Dit ter vervanging van de [[Grafelijke molen 's-Heerenberg|standerdmolen]] bij de [[Molenpoort]], die in [[1826]] bij herstelwerkzaamheden was ingestort. Op de nieuwe locatie achter de [[Jodenkerkhof|Joodse begraafplaats]] aan de [[Zeddamseweg 's-Heerenberg|Zeddamseweg]] 77 kon de molen meer wind vangen dan bij de Molenpoort.
 Al op 8 juni [[1827]] werd de molen aanbesteed, aannemer was G. Slittenhorst, molentimmerman uit Werth. De totale bouwkosten bedroegen 3.168 gulden en 48,5 cent. De molen werd opgetrokken onder toezicht van de Anholtse architect J.F. Ubbing. Als bouwmateriaal werden onder meer stenen gebruikt van de stadspoorten van [[Emmerik]], die juist in die tijd gesloopt werden. Jan ter Laak, die toen [[Molenaars|molenaar]] was van de [[Terlaaksmolen]] in [[Didam]] (ook een grafelijke molen), heeft veel bruikbaar advies kunnen geven bij de bouw.

@@ Regel 8: / Regel 8: @@
 In [[1833]] overleed Gerrit Kelderman, de eerste pachter van deze molen. Zijn weduwe Cornelia Beerendsen overleed in [[1864]]. Johannes Franciscus Ketels volgde de weduwe Kelderman op; hij overleed in [[1852]]. Zijn weduwe Grada Winterink vertrok naar Giesbeek, terwijl haar broer Theodorus Filippus Jacobus Winterink m.i.v. 3 februari 1852 de pacht van de molen overnam. Op 1 augustus [[1854]] vroeg hij toestemming om in [[Stokkum]] een molen te mogen bouwen. In [[1865]] was Jan Heijltjes molenaar in 's-Heerenberg.
 In [[1912]] werd [[Heek, Dr Jan Herman van|dr. Jan Herman van Heek]] eigenaar van de molen achter het Jodenkerkhof, toen hij [[Huis Bergh]] met bijbehorende goederen kocht van [[Willem van Hohenzollern]], de laatste graaf van Bergh. In [[1920]] werd de kap hersteld.
@@ Regel 18: / Regel 16: @@
 == Molen buiten gebruik ==
 De molen kwam in [[1910]] buiten gebruik. Door oorlogshandelingen verloor de molen zijn wiekenkruis. Wat er precies met deze molen is gebeurd, lijkt een beetje in nevelen gehuld. Met "buiten gebruik" wordt waarschijnlijk bedoeld dat de molenstenen niet meer door de wind werden aangedreven, maar door een motor. In elk geval deed de laatste pachter, zoals hierboven vermeld, in 1947 nog aan "korenmalerij".
@@ Regel 53: / Regel 52: @@
 *[http://www.molendatabase.org Molendatabase], databasenummer 197
 *Ansicht 1920 - Thiemo Kaaf
 *Foto's uit 2014 van Doreen Jansen
 *"Bijzondere restauratie korenmolen 's-Heerenberg", art. door Rolf Wassens en Marjan ten Broeke in Molens, dec. 2018.

@@ Regel 1: / Regel 1: @@
 [[Bestand:Molen_Arnhemse_courant_26_mei_1827.jpg|thumb|400px|right|'''De aankondiging van de aanbesteding van de molen in de ''Arnhemsche Courant'' van mei [[1827]]]]
 == De molen gebouwd en in bedrijf ==
-De '''Molen achter het Jodenkerkhof''' in [['s-Heerenberg]] is een beltmolen die in [[1829]] in opdracht van vorst [[Anton Alois van Hohenzollern-Sigmaringen]], de toenmalige bezitter van het voormalige [[Land van den Bergh|graafschap Bergh]], werd gebouwd. Dit ter vervanging van de [[Grafelijke molen 's-Heerenberg|standerdmolen]] bij de [[Molenpoort]], die in [[1826]] bij herstelwerkzaamheden was ingestort. Op de nieuwe locatie achter de [[Jodenkerkhof|Joodse begraafplaats]] aan de [[Zeddamseweg 's-Heerenberg|Zeddamseweg]] kon de molen meer wind vangen dan bij de Molenpoort.
+De '''Molen achter het Jodenkerkhof''' in [['s-Heerenberg]], ook bekend als de '''Zwarte Molen''' of '''Zwarte Möll''', is een beltmolen die in [[1829]] in opdracht van vorst [[Anton Alois van Hohenzollern-Sigmaringen]], de toenmalige bezitter van het voormalige [[Land van den Bergh|graafschap Bergh]], werd gebouwd. Dit ter vervanging van de [[Grafelijke molen 's-Heerenberg|standerdmolen]] bij de [[Molenpoort]], die in [[1826]] bij herstelwerkzaamheden was ingestort. Op de nieuwe locatie achter de [[Jodenkerkhof|Joodse begraafplaats]] aan de [[Zeddamseweg 's-Heerenberg|Zeddamseweg]] kon de molen meer wind vangen dan bij de Molenpoort.
 Al op 8 juni [[1827]] werd de molen aanbesteed, aannemer was G. Slittenhorst, molentimmerman uit Werth. De totale bouwkosten bedroegen 3.168 gulden en 48,5 cent. De molen werd opgetrokken onder toezicht van de Anholtse architect J.F. Ubbing. Als bouwmateriaal werden onder meer stenen gebruikt van de stadspoorten van [[Emmerik]], die juist in die tijd gesloopt werden. Jan ter Laak, die toen [[Molenaars|molenaar]] was van de [[Terlaaksmolen]] in [[Didam]] (ook een grafelijke molen), heeft veel bruikbaar advies kunnen geven bij de bouw.
@@ Regel 9: / Regel 9: @@
 In [[1833]] overleed Gerrit Kelderman, de eerste pachter van deze molen. Zijn weduwe Cornelia Beerendsen overleed in [[1864]]. Johannes Franciscus Ketels volgde de weduwe Kelderman op; hij overleed in [[1852]]. Zijn weduwe Grada Winterink vertrok naar Giesbeek, terwijl haar broer Theodorus Filippus Jacobus Winterink m.i.v. 3 februari 1852 de pacht van de molen overnam. Op 1 augustus [[1854]] vroeg hij toestemming om in [[Stokkum]] een molen te mogen bouwen. In [[1865]] was Jan Heijltjes molenaar in 's-Heerenberg.
-De molen bleef minimaal tot in de [[Vorige eeuw|jaren vijftig]], maar mogelijk tot [[1973]] in bezit van de familie Hieltjes, zoals de spelling van de naam werd. In een advertentie in De Molenaar van 11 november [[1904]] vroeg de weduwe Heijltjes een gebruikte ijzeren binnenroede te koop. Deze moest een lengte hebben van 26 tot 27 meter, doch liefst 26 en een halve meter (info Erik Stoop, 6 okt. [[2008]]).
+De molen kwam in [[1910]] buiten gebruik. Door oorlogshandelingen verloor de molen zijn wiekenkruis. Hoe dat precies is gebeurd, lijkt een beetje in nevelen gehuld.
-Op 2 november [[1939]] kwam molenaarsknecht [[Tiggelovend, Johannes Wilhelmus|J. Tiggelovend]] uit [[Azewijn]] om bij een bedrijfsongeval in de molen. Kort daarvoor, op 27 september, was molenaar [[Hieltjes, Arnoldus Hendrikus|A.H. Hieltjes]] onverwacht overleden. Diens weduwe en oudste zoon [[Hieltjes, Wilhelmus Henricus|W.H. Hieltjes]] hebben het bedrijf daarna voortgezet. In [[1947]] nam de zoon het bedrijf over onder de naam W.H. Hieltjes, Graan- en Meelhandel en Korenmalerij. Dat laatste woord duidt erop dat de molen toen nog in bedrijf was. De graan- en meelhandel waren gevestigd aan de [[Molenpoortstraat]] 31 in 's-Heerenberg, waar Hieltjes ook woonde. Hij beëindigde zijn bedrijf in juni 1973. Of de molen tot die tijd heeft gemaald, is nog onduidelijk.
+In [[1912]] werd [[Heek, Dr Jan Herman van|dr. Jan Herman van Heek]] eigenaar van de molen achter het Jodenkerkhof, toen hij [[Huis Bergh]] met bijbehorende goederen kocht van [[Willem van Hohenzollern]], de laatste graaf van Bergh. In [[1920]] werd de kap hersteld.
 == Molen buiten gebruik ==
-De molen kwam in [[1910]] buiten gebruik. Door oorlogshandelingen verloor de molen zijn wiekenkruis. Wat er precies met deze molen is gebeurd, lijkt een beetje in nevelen gehuld.
+De molen kwam in [[1910]] buiten gebruik. Door oorlogshandelingen verloor de molen zijn wiekenkruis. Wat er precies met deze molen is gebeurd, lijkt een beetje in nevelen gehuld. Met "buiten gebruik" wordt waarschijnlijk bedoeld dat de molenstenen niet meer door de wind werden aangedreven, maar door een motor. In elk geval deed de laatste pachter, zoals hierboven vermeld, in 1947 nog aan "korenmalerij".
-In [[1912]] werd [[Heek, Dr Jan Herman van|dr. Jan Herman van Heek]] eigenaar van de molen achter het Jodenkerkhof,  toen hij [[Huis Bergh]] met bijbehorende goederen kocht van [[Willem van Hohenzollern]], de laatste graaf van Bergh. In [[1920]] werd de kap hersteld.
+In [[1912]] werd [[Heek, Dr Jan Herman van|dr. Jan Herman van Heek]] eigenaar van de molen achter het Jodenkerkhof, toen hij [[Huis Bergh]] met bijbehorende goederen kocht van [[Willem van Hohenzollern]], de laatste graaf van Bergh. In [[1920]] werd de kap hersteld.
 In een brief van 18 februari [[1944]] aan de heer van Tienhoeven (voorzitter van den Hollandschen molen) meldde de heer [[Vriezen, G.J.|G.J. Vriesen jr.]] "''dat een Flakafdeeling van de Duitsche Weermacht onze molen te 's-Heerenberg van de Duitsche Marine heeft overgenomen en in het kapgedeelte een vertrek heeft ingericht (mogelijk luisterpost?). Men heeft de as eruit gewerkt en de kap aan de bovenzijde van een luik voorzien, waarop een soort antenne is geplaatst.''"
-In [[1948]] is de molen grotendeels uitgebroken en geschikt gemaakt voor bewoning, daarna ([[1950]]-[[1954]]) zijn de muren langs de belt hersteld en heeft er onderhoud plaatsgevonden aan de kap en de ramen. In de 50er en 60er jaren had de [[Architecten|gemeentearchitect]] [[Wiet Rutten]] zijn atelier in de molen.
+In [[1948]] is de molen grotendeels uitgebroken en geschikt gemaakt voor bewoning. De korenmalerij was daarmee ten einde. Daarna ([[1950]]-[[1954]]) zijn de muren langs de belt hersteld en heeft er onderhoud plaatsgevonden aan de kap en de ramen. In de [[Vorige eeuw|jaren 50 en 60]] had de [[Architecten|gemeentearchitect]] [[Wiet Rutten]] zijn atelier in de molen.
 == Monument ==
@@ Regel 29: / Regel 33: @@
 Op 23 november [[2018]] werd een één jaar durende restauratie afgerond. Deze werd uitgevoerd onder auspiciën van molenaar Mario van den Berg en bouwhistoricus Dick Zweers. Men koos ervoor om de molen niet meer te completeren met as en wieken. Zo kunnen het unieke kruiwerk (Engels kruiwerk bovenop de oude onderring van het rollenwerk) en oude zolderingen intact blijven. Een opvallend detail is de zeer zware versteviging van de donsbalk onder de koningsspil. Het voorkevelens en de beltdeur werden vernieuwd, bij de stenen in het metselwerk werd voor de originele rode kleur gekozen.
-Op 17 juli [[2023]] is de kap (weer) zwart geschilderd. Er wordt op Facebook gesproken over de 'Zwarte Molen' of 'Zwarte Möll'.
+Op 17 juli [[2023]] is de kap (weer) zwart geschilderd.
 == Beeldmateriaal ==
@@ Regel 51: / Regel 55: @@
 *Foto's uit 2014 van Doreen Jansen
 *"Bijzondere restauratie korenmolen 's-Heerenberg", art. door Rolf Wassens en Marjan ten Broeke in Molens, dec. 2018.
-*Brief met informatie over het gebruik tijdens de 2e WO: te vinden op https://zoeken.allemolens.nl/detail.php?nav_id=2-1&positie=16&id=146094771
+*Brief met informatie over het gebruik tijdens de 2e WO: te vinden op [https://zoeken.allemolens.nl/detail.php?nav_id=2-1&positie=16&id=146094771 Allemolens.nl]
 [[Categorie:Grafelijke molens]]

@@ Regel 9: / Regel 9: @@
 In [[1833]] overleed Gerrit Kelderman, de eerste pachter van deze molen. Zijn weduwe Cornelia Beerendsen overleed in [[1864]]. Johannes Franciscus Ketels volgde de weduwe Kelderman op; hij overleed in [[1852]]. Zijn weduwe Grada Winterink vertrok naar Giesbeek, terwijl haar broer Theodorus Filippus Jacobus Winterink m.i.v. 3 februari 1852 de pacht van de molen overnam. Op 1 augustus [[1854]] vroeg hij toestemming om in [[Stokkum]] een molen te mogen bouwen. In [[1865]] was Jan Heijltjes molenaar in 's-Heerenberg.
-De molen bleef minimaal vijftig jaar in bezit van de familie Heijltjes, want in een advertentie in De Molenaar van 11 november [[1904]] vroeg de weduwe Heijltjes een gebruikte ijzeren binnenroede te koop. Deze moest een lengte hebben van 26 tot 27 meter, doch liefst 26 en een halve meter (info Erik Stoop, 6 okt. [[2008]]).
+De molen bleef minimaal tot in de [[Vorige eeuw|jaren vijftig]], maar mogelijk tot [[1973]] in bezit van de familie Hieltjes, zoals de spelling van de naam werd. In een advertentie in De Molenaar van 11 november [[1904]] vroeg de weduwe Heijltjes een gebruikte ijzeren binnenroede te koop. Deze moest een lengte hebben van 26 tot 27 meter, doch liefst 26 en een halve meter (info Erik Stoop, 6 okt. [[2008]]).
 == Molen buiten gebruik ==

@@ Regel 27: / Regel 27: @@
 Bestand:S-Heerenberg_molen_bij_s-heerenberg_1920.jpg|<center>Anno [[1920]]
 Bestand:Molen.jpg|[[1938]]
-Bestand:Molen_met_as.jpg|[[1942]] De bovenas was toen nog aanwezig. Niet veel later is deze eruit gehaald om veilig te stellen, zodat de Duitse bezetter deze niet in beslag kon nemen.
+Bestand:Molen_met_as.jpg|[[1942]] De bovenas was toen nog aanwezig.
 Bestand:Molen_achter_Jodenkerkhof_kl.jpg
 Bestand:Molen_1970.jpg|<center>[[1970]]