Nieuwe Gaarde - Bewerkingsoverzicht

Verre neef: /* De Nieuwe Gaarde op oude kaarten */ betere kaart s'Grooten

2021-03-06T08:35:30Z

‎De Nieuwe Gaarde op oude kaarten: betere kaart s'Grooten

Verre neef: /* Bronnen */ cat

2020-06-07T12:25:19Z

‎Bronnen: cat

Verre neef: rijksmonument

2020-05-04T09:24:41Z

rijksmonument

Verre neef: Sterrebos

2020-02-06T15:16:04Z

Sterrebos

Verre neef: Luchtfoto toegevoegd

2020-02-03T15:43:06Z

Luchtfoto toegevoegd

Verre neef: Kaart toegevoegd

2020-02-01T13:24:49Z

Kaart toegevoegd

Verre neef: Nieuwe pagina aangemaakt met 'Bestand:Tuijn an den Vinckenberg.jpg|thumb|right|500px|'''De vermelding van ''den tuijn an den Vinckenberg'' (bovenste regel)
in de jaarrekening over...'

2020-02-01T13:21:35Z

Nieuwe pagina aangemaakt met 'Bestand:Tuijn an den Vinckenberg.jpg|thumb|right|500px|<center>'''De vermelding van ''den tuijn an den Vinckenberg'' (bovenste regel) in de jaarrekening over...'

Nieuwe pagina

[[Bestand:Tuijn an den Vinckenberg.jpg|thumb|right|500px|<center>'''De vermelding van ''den tuijn an den Vinckenberg'' (bovenste regel) in de jaarrekening over 1461 van Huis Bergh</center>]]
== De oudste tuin van Nederland ==
De '''Nieuwe Gaarde''' in de [[Plantage]] bij [[Huis Bergh]] is de oudst bekende gedocumenteerde tuin van Nederland – al spreekt zijn naam dat tegen. De tuin wordt al in een rekening uit [[1461]] genoemd met de vermelding van ''den tuyn an den Vinckenberg laten maken''. De [[Vinckenberg]] is de naam van het terrein ten westen van [['s-Heerenberg]] waar de tuin werd aangelegd. Mogelijk bestond de tuin al voor 1461 en wordt in de jaarrekening met maken onderhoudswerk bedoeld.

== De Nieuwe Gaarde op oude kaarten ==
Sinds de eerste vermelding heeft de tuin altijd in enige vorm bestaan. Hij is op meerdere oude kaarten te zien. Op de oudste kaart, die van [[Deventer, Jacob van|Jacob van Deventer]] uit [[1560]], is de rechthoekige tuin met sloten afgegrensd en in negen vakken verdeeld. De kaart van [[ 's Grooten, Christiaan |Christiaan 's Grooten]] uit [[1573]] geeft eenzelfde beeld, alleen is indeling daar in twaalf vakken. Nadat [[Willem IV van den Bergh]] in 1560 aan de noordkant de [[Kaatsbaan]] liet bouwen, kreeg het gedeelte dat zich voor dit gebouw uitstrekt de naam Nieuwe Gaarde. Het gedeelte ten westen daarvan was de Oude Gaarde, die toen een weiland was. Dat blijkt uit de kaart van [[Bücker, Theodorus|Theodorus Bücker]] uit [[1727]], waar staat: ''Den Alden garden itzo Weÿlant'' ("''itzo''" is een verouderd [[Duitsland|Duits]] woord dat ''jetzt'' ofwel nu, thans betekent). De kaart van [[Hottinger, Johann Heinrich |Johann Heinrich Hottinger]] uit [[1785]] toont de Nieuwe Gaarde ongeveer zoals Bücker hem tekende, alleen lijken de verhoudingen hier minder nauwkeurig weergegeven.

Klik op de kaarten voor een vergroting.
<gallery>
Bestand: Nieuwe Gaarde Van Deventer 1560.jpg|<center>Van Deventer 1560</center>
Bestand: Vinckenberg.jpg|<center> 's Grooten 1573</center>
Bestand: Kaart_'s-Heerenberg_1727.jpg|<center> Bücker 1727</center>
Bestand: Nieuwe Gaarde Hottinger 1785.jpg |<center> Hottinger 1785</center>
</gallery>

== Een dubbele functie ==
In de tijd van de [[Graven Van den Bergh|graven van Bergh]] had de tuin een dubbele functie. De eerste was die van voedselbron voor de grafelijke hofhouding in de vorm van een moestuin en fruitbomen. Maar net zo belangrijk waren de fonteinen, beelden en bloemen die de tuin een plek maakten waar het (bij mooi weer) aangenaam verpozen was.

De tuin werd van tijd tot tijd aangepast. Zo kwam er in de [[:Categorie:Jaartallen 1700-1799|18e eeuw]] een doolhof. Op den duur raakte de tuin in verval. Nadat [[Heek, Dr Jan Herman van|dr. Jan Herman van Heek]] Huis Bergh in [[1912]] had gekocht, waren er volkstuinen die bekend stonden onder de naam "De Gaarde". Nog later kwam het terrein braak te liggen.

== De herinrichting ==
In [[2007]] werden de eerste plannen gemaakt om de tuin in ere te herstellen. Als basis voor de herinrichting werd gekozen voor de kaart van Theodorus Bücker uit 1727, toen [[Frans Willem van Hohenzollern-Bergh]] graaf van [[Land van den Bergh|Bergh]] was. De kaart bevindt zich in het [[Archief Huis Bergh|archief]] van Huis Bergh. Onderzoek in dit archief heeft nog meer nuttige informatie opgeleverd. De Stichting In Arcadië heeft vervolgens een ontwerp voor de herinrichting gemaakt.

Belangrijke elementen in het plan zijn de twee zichtassen die door de Nieuwe Gaarde en daarop aansluitend door de Plantage lopen. De oudste loopt vanaf de Kaatsbaan zuidwaarts naar de [[St. Martini Münsterkirche|Martinikerk]] in [[Emmerik]], en is al te zien op de kaart van Bücker. Hij liep in de tuin oorspronkelijk langs een watergang met daarin enkele kleine vijvers, en sloot aan op een pad door het [[Sterrenbos]]. Dit pad is in de loop der tijd overwoekerd geraakt, maar is bij de herinrichting hersteld, zodat het uitzicht op de kerk in Emmerik weer vrij is. De tweede zichtas is van latere datum en staat dwars op de eerste. Hij wordt gevormd door de [[Hofselaan]], die vanaf Huis Bergh uitzicht biedt op de [[Sint-Vituskerk]] in [[Hoog-Elten]].

Het doel van de herinrichting was elementen uit de tijd van graaf Frans Willem terug te brengen. Zo werd het gedeelte ten zuiden van de Hofselaan een fruittuin met bomen en struiken van oude fruitrassen. Ten noorden van de Hofselaan bleef een gedeelte dicht bij de Kaatsbaan waar nog steeds particulier tuinen zijn, buiten de herinrichting. De rest is nu de vijvertuin, met in het midden een vijver met een fontein in de vorm van een tritonbeeld. Triton is in de Griekse mythologie een god die half mens en half vis is (een soort mannelijke zeemeermin). Brieven uit [[1695]] en [[1696]] leren dat de Haagse kunstenaar Andries Gutsche een loden tritonbeeld voor een van de toenmalige vijvers heeft gemaakt. Dit beeld is verloren gegaan, maar met 3D-kopieertechniek kon een bronzen kopie van een triton in het Rijksmuseum gemaakt worden.

In het gazon aan weerzijden van de fontein staan de [[Herculeszuilen]] die voordien bij de ingang van de Plantage aan de kant van Huis Bergh stonden. In het gazon zijn verder met bakstenen geplaveide paadjes aangelegd die refereren aan de doolhof waarvan in de archieven sprake is.

== De opening ==
[[Bestand: Boek De oudste tuin van Nederland.jpg|thumb|right|250px|<center>'''Het boek bij de tentoonstelling '' De oudste tuin van Nederland''</center>]]
Op 22 april [[2016]] opende de [[Gelderland|Gelderse]] gedeputeerde Josan Meijers de Nieuwe Gaarde voor genodigden. Daarbij onthulde zij het bronzen tritonbeeld, dat installateur Willy Verheij uit [[gemeente Steenderen|Toldijk]] in de vijver had geplaatst. De fontein werd daarop in werking gesteld.

De volgende dag was de tuin open voor het publiek en begon in Huis Bergh de tentoonstelling "De Oudste Tuin van Nederland", die liep tot 1 maart [[2017]].

Bij de tentoonstelling hoort het boek "De oudste tuin van Nederland: De groene geschiedenis van Huis Bergh". Het boek bevat zeven artikelen van auteurs die elk vanuit hun eigen expertise vertellen over de ontwikkeling en de inrichting van de Nieuwe Gaarde en van de Plantage als geheel. Hierbij wordt ook verantwoording afgelegd voor het predicaat "oudste tuin van Nederland".

== Een rijksmonument ==
De Nieuwe Gaarde maakt deel uit van de Plantage, die sinds 1 december [[2003]] een rijksmonument is en een van de vijf onderdelen vormt van het rijksmonumentencomplex ''Hof van Bergh''. De andere onderdelen van dit complex zijn Huis Bergh, de [[wapenleeuwen]] voor de hoofdpoort, de Herculeszuilen en de Kaatsbaan.
 
== Bronnen ==
*[http://www.huisbergh.nl Huis Bergh], persberichten en tentoonstelling over de oudste tuin van Nederland
*[https://www.stadstvbergh.nl StadsTV Bergh], De oudste tuin van Nederland, deel 1 en 2
*[http://www.stichtinginarcadie.nl Stichting In Arcadië ] projectenrapport Kasteel Huis Bergh: de oudste tuin van Nederland
*[https://monumentenregister.cultureelerfgoed.nl/monumenten/526789 Monumentenregister], monumentnummer 526789

[[Categorie:Huis Bergh]] [[Categorie:Monumenten 's-Heerenberg]]

@@ Regel 10: / Regel 10: @@
 <gallery>
 Bestand: Nieuwe Gaarde Van Deventer 1560.jpg|<center>Van Deventer<br>1560</center>
-Bestand: Vinckenberg.jpg|<center> 's Grooten<br>1573</center>
+Bestand: Vinckenberg s'Grooten.jpg|<center> 's Grooten<br>1573</center>
 Bestand: Kaart_'s-Heerenberg_1727.jpg|<center> Bücker<br>1727</center>
 Bestand: Nieuwe Gaarde Hottinger 1785.jpg |<center> Hottinger<br>1785</center>

← Oudere versie		Versie van 7 jun 2020 om 12:25
Regel 55:		Regel 55:
	*[https://monumentenregister.cultureelerfgoed.nl/monumenten/526789 Monumentenregister], monumentnummer 526789		*[https://monumentenregister.cultureelerfgoed.nl/monumenten/526789 Monumentenregister], monumentnummer 526789

−	[[Categorie:Huis Bergh]] [[Categorie:Rijksmonumenten 's-Heerenberg]]	+	[[Categorie:Huis Bergh]] [[Categorie:Rijksmonumenten 's-Heerenberg]] [[Categorie:'s-Heerenberg Hof van Bergh\|Hof van Bergh]]

@@ Regel 38: / Regel 38: @@
 == Een rijksmonument ==
-De Nieuwe Gaarde maakt deel uit van de Plantage, die sinds 1 december [[2003]] een rijksmonument is en een van de vijf onderdelen vormt van het rijksmonumentencomplex ''Hof van Bergh''. De andere onderdelen van dit complex zijn Huis Bergh, de [[wapenleeuwen]] voor de hoofdpoort, de Herculeszuilen en de Kaatsbaan.
+De Nieuwe Gaarde maakt deel uit van de Plantage, die sinds 1 december [[2003]] een [[Monumenten|rijksmonument]] is en een van de vijf onderdelen vormt van het rijksmonumentencomplex ''Hof van Bergh''. De andere onderdelen van dit complex zijn Huis Bergh, de [[wapenleeuwen]] voor de hoofdpoort, de Herculeszuilen en de Kaatsbaan.
 <br clear=all/>
@@ Regel 55: / Regel 55: @@
 *[https://monumentenregister.cultureelerfgoed.nl/monumenten/526789 Monumentenregister], monumentnummer 526789
-[[Categorie:Huis Bergh]]  [[Categorie:Monumenten 's-Heerenberg]]
+[[Categorie:Huis Bergh]]  [[Categorie:Rijksmonumenten 's-Heerenberg]]

@@ Regel 1: / Regel 1: @@
-[[Bestand: De Nieuwe Gaarde.jpg|right|thumb|500px|'''De Nieuwe Gaarde vanuit de lucht gezien. Links van de tuin de bomenrijen langs [[Gaarde, De|De Gaarde]]. Uiterst links Huis Bergh met zijn [[Gracht om Huis Bergh|gracht]] en rechts onderin de [[Kaatsbaan]] met zijn privé tuinen. Daarachter het openbare deel van de Nieuwe Gaarde met eerst de vijvertuin en dan de fruittuin. Aansluitend het Sterrenbos en daarachter in de weilanden de bomenrij langs de [[Wetering]] op de [[grens]] met [[Duitsland]].]]
+[[Bestand: De Nieuwe Gaarde.jpg|right|thumb|500px|'''De Nieuwe Gaarde vanuit de lucht gezien. Links van de tuin de bomenrijen langs [[Gaarde, De|De Gaarde]]. Uiterst links Huis Bergh met zijn [[Gracht om Huis Bergh|gracht]] en rechts onderin de [[Kaatsbaan]] met zijn privé tuinen. Daarachter het openbare deel van de Nieuwe Gaarde met eerst de vijvertuin en dan de fruittuin. Aansluitend het Sterrebos en daarachter in de weilanden de bomenrij langs de [[Wetering]] op de [[grens]] met [[Duitsland]].]]
 == De oudste tuin van Nederland ==
 [[Bestand:Tuijn an den Vinckenberg.jpg|thumb|right|500px|<center>'''De vermelding van ''den tuijn an den Vinckenberg'' (bovenste regel) <br>in de jaarrekening over 1461 van Huis Bergh</center>]]
@@ Regel 23: / Regel 23: @@
 In [[2007]] werden de eerste plannen gemaakt om de tuin in ere te herstellen. Als basis voor de herinrichting werd gekozen voor de kaart van Theodorus Bücker uit 1727, toen [[Frans Willem van Hohenzollern-Bergh]]  graaf van [[Land van den Bergh|Bergh]] was. De kaart bevindt zich in het [[Archief Huis Bergh|archief]] van Huis Bergh. Onderzoek in dit archief heeft nog meer nuttige informatie opgeleverd. De Stichting In Arcadië heeft vervolgens een ontwerp voor de herinrichting gemaakt.
-Belangrijke elementen in het plan zijn de twee zichtassen die door de Nieuwe Gaarde en daarop aansluitend door de Plantage lopen. De oudste loopt vanaf de Kaatsbaan zuidwaarts naar de [[St. Martini Münsterkirche|Martinikerk]] in [[Emmerik]], en is al te zien op de kaart van Bücker. Hij liep in de tuin oorspronkelijk langs een watergang met daarin enkele kleine vijvers, en sloot aan op een pad door het [[Sterrenbos]]. Dit pad is in de loop der tijd overwoekerd geraakt, maar is bij de herinrichting hersteld, zodat het uitzicht op de kerk in Emmerik weer vrij is. De tweede zichtas is van latere datum en staat dwars op de eerste. Hij wordt gevormd door de [[Hofselaan]], die vanaf Huis Bergh uitzicht biedt op de [[Sint-Vituskerk]] in [[Hoog-Elten]].
+Belangrijke elementen in het plan zijn de twee zichtassen die door de Nieuwe Gaarde en daarop aansluitend door de Plantage lopen. De oudste loopt vanaf de Kaatsbaan zuidwaarts naar de [[St. Martini Münsterkirche|Martinikerk]] in [[Emmerik]], en is al te zien op de kaart van Bücker. Hij liep in de tuin oorspronkelijk langs een watergang met daarin enkele kleine vijvers, en sloot aan op een pad door het [[Sterrebos]]. Dit pad is in de loop der tijd overwoekerd geraakt, maar is bij de herinrichting hersteld, zodat het uitzicht op de kerk in Emmerik weer vrij is. De tweede zichtas is van latere datum en staat dwars op de eerste. Hij wordt gevormd door de [[Hofselaan]], die vanaf Huis Bergh uitzicht biedt op de [[Sint-Vituskerk]] in [[Hoog-Elten]].
 Het doel van de herinrichting was elementen uit de tijd van graaf Frans Willem terug te brengen. Zo werd het gedeelte ten zuiden van de Hofselaan een fruittuin met bomen en struiken van oude fruitrassen. Ten noorden van de Hofselaan bleef een gedeelte dicht bij de Kaatsbaan waar nog steeds particulier tuinen zijn, buiten de herinrichting. De rest is nu de vijvertuin, met in het midden een vijver met een fontein in de vorm van een tritonbeeld. Triton is in de Griekse mythologie een god die half mens en half vis is (een soort mannelijke zeemeermin). Brieven uit [[1695]] en [[1696]] leren dat de Haagse kunstenaar Andries Gutsche een loden tritonbeeld voor een van de toenmalige vijvers heeft gemaakt. Dit beeld is verloren gegaan, maar met 3D-kopieertechniek kon een bronzen kopie van een triton in het Rijksmuseum gemaakt worden.

← Oudere versie		Versie van 3 feb 2020 om 15:43
Regel 1:		Regel 1:
		+	[[Bestand: De Nieuwe Gaarde.jpg\|right\|thumb\|500px\|'''De Nieuwe Gaarde vanuit de lucht gezien. Links van de tuin de bomenrijen langs [[Gaarde, De\|De Gaarde]]. Uiterst links Huis Bergh met zijn [[Gracht om Huis Bergh\|gracht]] en rechts onderin de [[Kaatsbaan]] met zijn privé tuinen. Daarachter het openbare deel van de Nieuwe Gaarde met eerst de vijvertuin en dan de fruittuin. Aansluitend het Sterrenbos en daarachter in de weilanden de bomenrij langs de [[Wetering]] op de [[grens]] met [[Duitsland]].]]
		+	== De oudste tuin van Nederland ==
	[[Bestand:Tuijn an den Vinckenberg.jpg\|thumb\|right\|500px\|<center>'''De vermelding van ''den tuijn an den Vinckenberg'' (bovenste regel) <br>in de jaarrekening over 1461 van Huis Bergh</center>]]		[[Bestand:Tuijn an den Vinckenberg.jpg\|thumb\|right\|500px\|<center>'''De vermelding van ''den tuijn an den Vinckenberg'' (bovenste regel) <br>in de jaarrekening over 1461 van Huis Bergh</center>]]
−	~~== De oudste tuin van Nederland ==~~
	De '''Nieuwe Gaarde''' in de [[Plantage]] bij [[Huis Bergh]] is de oudst bekende gedocumenteerde tuin van Nederland – al spreekt zijn naam dat tegen. De tuin wordt al in een rekening uit [[1461]] genoemd met de vermelding van ''den tuyn an den Vinckenberg laten maken''. De [[Vinckenberg]] is de naam van het terrein ten westen van [['s-Heerenberg]] waar de tuin werd aangelegd. Mogelijk bestond de tuin al voor 1461 en wordt in de jaarrekening met maken onderhoudswerk bedoeld.		De '''Nieuwe Gaarde''' in de [[Plantage]] bij [[Huis Bergh]] is de oudst bekende gedocumenteerde tuin van Nederland – al spreekt zijn naam dat tegen. De tuin wordt al in een rekening uit [[1461]] genoemd met de vermelding van ''den tuyn an den Vinckenberg laten maken''. De [[Vinckenberg]] is de naam van het terrein ten westen van [['s-Heerenberg]] waar de tuin werd aangelegd. Mogelijk bestond de tuin al voor 1461 en wordt in de jaarrekening met maken onderhoudswerk bedoeld.

@@ Regel 39: / Regel 39: @@
 De Nieuwe Gaarde maakt deel uit van de Plantage, die sinds 1 december [[2003]] een rijksmonument is en een van de vijf onderdelen vormt van het rijksmonumentencomplex ''Hof van Bergh''. De andere onderdelen van dit complex zijn Huis Bergh, de [[wapenleeuwen]] voor de hoofdpoort, de Herculeszuilen en de Kaatsbaan.
 <br clear=all/>
 == Bronnen ==
 *[http://www.huisbergh.nl Huis Bergh], persberichten en tentoonstelling over de oudste tuin van Nederland