Sanders, Jozef Hendrikus - Bewerkingsoverzicht

Verre neef: /* Het relaas van Karel Adriaens in 2005 */ foto vervangen

2025-06-18T09:04:16Z

‎Het relaas van Karel Adriaens in 2005: foto vervangen

Verre neef: /* Het relaas van Karel Adriaens in 2005 */ kleine toevoeging

2025-06-17T07:07:24Z

‎Het relaas van Karel Adriaens in 2005: kleine toevoeging

Verre neef: /* De nasleep */ Herbegrafinis?

2025-05-01T08:52:40Z

‎De nasleep: Herbegrafinis?

Verre neef: Aanvullingen uit genoemde bronnen

2025-04-24T02:53:33Z

Aanvullingen uit genoemde bronnen

Wijzigingen bekijken

Verre neef: Nieuwe pagina aangemaakt met ''''Jozef Henrikus Sanders''' is in de Tweede Wereldoorlog als verrader geliquideerd door het verzet in Beek. Zijn dossiers...'

2025-02-20T03:37:11Z

Nieuwe pagina aangemaakt met ''''Jozef Henrikus Sanders''' is in de Tweede Wereldoorlog als verrader geliquideerd door het verzet in Beek. Zijn dossiers...'

Nieuwe pagina

'''Jozef Henrikus Sanders''' is in de [[Tweede Wereldoorlog]] als verrader geliquideerd door het [[Verzet in WO II#Beek en Loerbeek|verzet in Beek]]. Zijn dossiers in het [[Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging]] zijn sinds 1 januari [[2025]] openbaar (al zijn ze vooralsnog alleen na reservering in te zien in een studiezaal van het Nationaal Archief in Den Haag). Ze zijn gevormd door instellingen in de provincies Noord-Brabant en Limburg: de Politieke Recherche Afdeling en de procureur-fiscaal in Den Bosch, en de Politieke Recherche Afdeling in Roermond. Dit duidt erop dat hij al voor zijn komst naar [[gemeente Bergh|Bergh]] voor de Duitsers actief is geweest. Er is geen dossier gevormd door de [[Politieke Opsporingsdienst|Politieke Recherche Afdeling]] in [[Doetinchem]].

Sanders werd op 14 december [[1920]] geboren in Boxtel als zoon van Johannes Sanders en Huberdina Theodora Jansen. Hij was machinebankwerker van beroep toen hij begin november [[1944]] in de Beekse verzetsgroep is geïnfiltreerd. Hij woonde toen in Gennep en is waarschijnlijk met de stroom [[evacués]] uit Noord-Limburg in Bergh terechtgekomen. Daar heeft hij zich bij [[Weerdenburg, Adrianus Wilhelmus van|pastoor Van Weerdenbrug]] van [[Kilder]] voorgedaan als een marechaussee die voor de Duitsers op de vlucht was.

Waarschijnlijk door bemiddeling van pastoor Van Weerdenbrug heeft Sanders toen onderdak gekregen in de schuilplaats van het Beekse verzet op de zolder van een niet meer bestaande veeschuur aan de [[Berkenlaan (Beek-Loerbeek)|Berkenlaan]] in [[Loerbeek]], schuin tegenover de [[Molen Ten Bensel|de molen]] van [[Berntsen, Albertus Johannes Wilhelmus|Bart Berntsen]]. Diens [[Berntsen, Clemens Stephanus|zoon Clemens]] zat in het verzet.

[[Moorman, Wilhelmus|Wim Moorman]], die ook in het verzet zat, zei op een middag tegen Clemens: "Ik ga nu naar de schuur, maar dadelijk komt er iemand, wil je die ook naar de schuur brengen. Hij wil ons helpen met het illegale werk." Even later meldde Sanders zich met de merkwaardige vraag: "Ben ik hier bij de ondergrondse?"

Hij werd naar de schuilplaats gebracht, een ruimte van ongeveer vijf bij vijf meter, helemaal omgeven door stro. Hier werd naar de Engelse zender geluisterd en tijdelijk onderdak verleend aan [[onderduikers]] van divers pluimage, zoals de Brit [[Kelly, George|George Kelly]] en de Oostenrijker [[Reichel, Hans|Hans Reichel]]. Ook de verzetsleider van het rayon Doetinchem [[Houtsma, Jan|Jan Houtsma]] en zijn vriendin de koerierster [[Graaf, Johanna Hendrika de|Annie de Graaf]], hebben zich er een tijdje schuilgehouden. Clemens, Wim en andere verzetslieden zoals [[Adriaens, Karel Willem|Karel Adriaens]] sliepen er zelf ook wel als ze het vermoeden hadden dat er naar hen gezocht werd.

Sanders zat nog maar net in de schuur of er kwam al bericht dat hij niet te vertrouwen was. [[Ankoné, Antonius Herman|Herman Ankoné]], zelf [[Koninklijke Marechaussee|marechaussee]], prikte Sanders' dekmantel al gauw door en gaf het bevel dat hij onder geen beding alleen naar buiten mocht. Een aantal verzetsmensen heeft hem aan een kruisverhoor onderworpen, waarbij hij zichzelf tegensprak. Toen hij merkte dat zijn ondervragers gewapend waren, schijnt hij bovendien gezegd te hebben: “Schiet me maar kapot!” In de schuilplaats werd hij dus goed in de gaten gehouden.

Toch stond niet geheel vast dat hij een verrader was. Daarom werd er in Doetinchem zogenaamd een overval beraamd, die door Wim Moorman en Sanders zou worden gepleegd. Die overval zou met opzet mislukken, waarna enkele betrouwbare politiemensen hem nog eens stevig aan de tand zouden voelen. Maar dit plan mislukte, omdat hij alleen mee wilde doen als hij een wapen zou krijgen.

Intussen hadden Jan Houtsma en zijn naaste medewerkers besloten dat de Limburger dood moest. Het risico was te groot dat hij inderdaad een zogenaamde ''V-mann'' (''Vertrauensmann'') was, een helper van de ''Sicherheitsdienst''. Het zou niet de eerste keer zijn dat een verzetsgroep door het werk van zo'n infiltrant werd opgerold.

De volgende dag, het was 9 november, kwamen Wim en Karel bij Clemens en lieten hem strootje trekken. Pas nadat hij dit had gedaan, bleek de reden. Zij hadden met zijn drieën de opdracht gekregen Sanders te doden. Hoewel ze volop van de ernst van de situatie doordrongen waren, viel hun deze taak begrijpelijkerwijze erg zwaar. Na enig heen en weer gepraat is het erop uitgedraaid dat George Kelly de man met een nekschot heeft geëxecuteerd. Dat was rond vijf uur 's middags. 's Avonds hebben de jongens met elkaar achter de schuur een graf gegraven, de dode op een ladder gelegd en hem er zijwaarts ingekieperd.

David Kelly, een zoon van George Kelly, vertelde in [[2024]] een uitgebreider verhaal van de liquidatie, zoals zijn vader hem dat op latere leeftijd had verteld. Ook Herman Ankoné en Hans Reichel hadden een strootje, dat wil zeggen een luciferhoutje, moeten trekken. Hans Reichel trok aan het kortste eind. Toen hij de revolver al in zijn hand had, bedacht zich. Hij was bang dat als de liquidatie zou uitkomen en hij gepakt zou worden, hij niet alleen wegens desertie, maar ook voor deze liquidatie ter dood veroordeeld zou worden. George Kelly zou de pijnlijke impasse hebben doorbroken; hij nam de revolver van Reichel over, zei dat er geen weg terug was en dat hij bereid was het schot te lossen. Er schijnt nog een gebed uitgesproken te zijn, waarna Kelly de liquidatie heeft voltrokken. Naderhand werd gezegd dat Kelly zich heeft aangeboden omdat hij zich naar zijn zeggen als militair kon beroepen op zelfverdediging. Kelly's zoon twijfelt eraan of zijn vader in die hectische situatie in dergelijke termen dacht. Het was een beslissing die op dat moment, terwijl Reichel de revolver al in zijn hand had, razendsnel genomen moest worden.

Het luciferhoutje dat Herman Ankoné heeft getrokken, is na zijn overlijden in [[1983]] in zijn exemplaar van [[Er op of er onder]] gevonden tussen de bladzijden 140 en 141. Het is althans zeer waarschijnlijk dat dit het betreffende houtje is, want op bladzijde 141 wordt de liquidatie in bedekte termen beschreven. Ankonés vrouw heeft onderaan die bladzijde met balpen de hierboven genoemde rechtvaardiging geschreven:<br>
::''Deze Venlonaar is doodgeschoten door een Engelse piloot die ook in dezelfde schuur ondergedoken was.<br>
::''De piloot kon zich als militair beroepen op zelfverdediging.

De dag na de liquidatie hebben Clemens, Wim en Karel wat geld bij elkaar gelegd en een mis laten lezen voor de dode. George Kelly, ook een katholiek, vond dit waanzin. Hoe kon je eerst iemand laten doodschieten en daarna voor diezelfde persoon een mis laten lezen? Een paar dagen nadien hebben Herman en Wim in de keuken van Berntsen een rapport van het gebeurde opgemaakt. Dit rapport is waarschijnlijk aan Jan Houtsma gegeven. Een paar weken later lieten de Duitsers [[Organisation Todt|loopgraven]] aanleggen in Loerbeek. Een daarvan liep op amper twee meter van Sanders' graf. Na de oorlog kon je nog precies zien waar de loopgraven gelopen hadden; daar groeide het koren beter.

Aan de liquidatie is natuurlijk geen ruchtbaarheid gegeven, maar de plaatselijke bevolking had toch door dat er iets gebeurd was, al wisten ze er het fijne niet van. Dit blijkt bijvoorbeeld uit het [[Interview met mevr. Leuverink e.a.|interview met mevrouw Leuverink]] en de herinneringen van [[Oorlogsverslag van Piet en Hend Welling|Piet en Hend Welling]].

Herman Ankoné heeft Sanders' dood op 29 oktober [[1945]] in de gemeente Bergh aangegeven. Een afschrift van de overlijdensakte werd naar de gemeente Gennep gestuurd, waar zijn dood op 7 november 1945 werd ingeschreven.

Naar Sanders' stoffelijke resten is nooit gezocht. Waar de schuur stond, heeft naderhand jarenlang een champignonkwekerij gestaan, die in de jaren [[2018]]–[[2019]] is vervangen door woonhuizen. Bij graafwerkzaamheden in verband met de verschillende bouwactiviteiten is hij nooit gevonden. De weinige mensen die weten waar hij precies begraven ligt, zijn inmiddels overleden.

== Bronnen ==
*[https://www.archieven.nl/ Archieven.nl]
*[https://oorlogvoorderechter.nl Oorlog voor de rechter], inventarisnummer 112087 (dossier 48269) en inventarisnummer 93846 (dossier 13644)
*Bronnen genoemd in de tekst

[[Categorie:CABR]]

@@ Regel 40: / Regel 40: @@
 === Het relaas van Karel Adriaens in 2005 ===
-[[Bestand: Luchtfoto Loerbeek WOII (ON 98).jpg|thumb|right|400px|'''Een uitsnede uit een luchtfoto die een piloot van de RAF aan het eind van de oorlog heeft gemaakt. Te zien is het kruispunt in Loerbeek met rondom een loopgraaf. De schuur met de schuilplaats stond aan de weg naar het oosten, ergens onder de witte vlek.<br>Op de pagina [[Luchtfoto's_uit_de_Tweede_Wereldoorlog#Beek_en_Loerbeek|Luchtfoto's uit de Tweede Wereldoorlog]] staat een betere foto.]]
+[[Bestand:Luchtfoto Loerbeek dorp 21-2-1945.jpg|thumb|right|400px|'''Een uitsnede uit een luchtfoto die een piloot van de RAF op 21 februari 1945 heeft gemaakt. Te zien is het kruispunt in Loerbeek met om driekwart van het dorp een loopgraaf. De schuur met de schuilplaats staat rechts op het punt waar de loopgraaf om het dorp bij de Berkenlaan uitkomt en daarna verder oostwaarts gaat naar het [[Bergherbos]].<br>De originele foto staat op de pagina [[Luchtfoto's_uit_de_Tweede_Wereldoorlog#Beek_en_Loerbeek|Luchtfoto's uit de Tweede Wereldoorlog]].]]
 Karel Adriaens heeft in zijn autobiografie beschreven hoe Sanders' liquidatie verliep. Hij baseerde zich daarbij op zijn dagboekaantekeningen. Volgens Karel had Sanders zich voorgedaan als lid van de Witte Brigade, een Vlaamse verzetsgroep. Op de vlucht was hij in Doetinchem terechtgekomen, waar een kapelaan hem in bescherming nam. Deze kapelaan zou hem in contact hebben gebracht met het Beekse verzet.

@@ Regel 40: / Regel 40: @@
 === Het relaas van Karel Adriaens in 2005 ===
-[[Bestand: Luchtfoto Loerbeek WOII (ON 98).jpg|thumb|right|400px|'''Een uitsnede uit een luchtfoto die een piloot van de RAF aan het eind van de oorlog heeft gemaakt. Te zien is het kruispunt in Loerbeek met rondom een loopgraaf. De schuur met de schuilplaats stond aan de weg naar het oosten, ergens onder de witte vlek.]]
+[[Bestand: Luchtfoto Loerbeek WOII (ON 98).jpg|thumb|right|400px|'''Een uitsnede uit een luchtfoto die een piloot van de RAF aan het eind van de oorlog heeft gemaakt. Te zien is het kruispunt in Loerbeek met rondom een loopgraaf. De schuur met de schuilplaats stond aan de weg naar het oosten, ergens onder de witte vlek.<br>Op de pagina [[Luchtfoto's_uit_de_Tweede_Wereldoorlog#Beek_en_Loerbeek|Luchtfoto's uit de Tweede Wereldoorlog]] staat een betere foto.]]
 Karel Adriaens heeft in zijn autobiografie beschreven hoe Sanders' liquidatie verliep. Hij baseerde zich daarbij op zijn dagboekaantekeningen. Volgens Karel had Sanders zich voorgedaan als lid van de Witte Brigade, een Vlaamse verzetsgroep. Op de vlucht was hij in Doetinchem terechtgekomen, waar een kapelaan hem in bescherming nam. Deze kapelaan zou hem in contact hebben gebracht met het Beekse verzet.

@@ Regel 83: / Regel 83: @@
 Al in [[2009]] is er gepubliceerd over de zaak Sanders door de in 2025 overleden Friese journalist Jack Kooistra. In zijn boek "Recht op wraak" veroorzaakt hij echter veel verwarring omdat hij twee liquidaties verwisselt, die van Jozef Sanders en van Jozef Saive. Bovendien plaatst Kooistra de liquidatie van Sanders in de categorie "bedrijfsongevallen", zonder daarvoor enig argument aan te dragen. De aan dit boek ontleende lijst van liquidaties door het verzet tijdens WOII op Wikipedia volgt deze slordige misser van Kooistra kritiekloos.
-−
 == Bronnen ==
 *Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging (CABR), toegang 2.09.09: