Bijdragen aan Berghapedia? Klik hier om je aan te melden !

WALD-spelling: verschil tussen versies

Uit Berghapedia
Ga naar: navigatie, zoeken
k
 
(36 tussenliggende versies door 5 gebruikers niet weergegeven)
Regel 1: Regel 1:
−
{{Beg}}
+
De WALD-spelling werd aan het [[Staring Instituut]], de voorganger van het [[Erfgoedcentrum Achterhoek en Liemers]], in 1980 ontwikkeld door een commissie onder leiding van Neerlandicus dr. [[Lex Schaars]] ten behoeve van het [[Woordenboek van de Achterhoekse en Liemerse Dialecten]]
−
'''WALD''' is een afkorting voor Woordenboek Achterhoeks Liemers Dialect. Het [[Barghs Dictee]] hanteert een eigen spelling.
+
Deze spelling wordt in Achterhoek en Liemers als standaardspelling gehanteerd. Het Berghse woordenboek [['n Trop Barghse Weurd]] uit 1982 en de [[Heemkundekring Bergh]] hanteren de WALD-spelling. <br>
 +
In [[’s-Heerenberg]] hanteert de [[carnaval]]skrant De Waskuup een enigszins daarvan afwijkende spelling. Ook de teksten op de carnavalswagens in 's-Heerenberg zijn in deze spelling geschreven. Het in 2026 verschenen "Waskuup woordeboek" van auteur IJsbrand Nijhof hanteert deze spelling. <br>
  
−
==Voorbeelden==
+
== Voorbeelden ==
−
Nederlands ---- Barghs Dictee ---- Wald
+
<pre><nowiki>
−
*Jodenstraatje [[Jöddestreûtje]]  Joddestraotje
+
Nederlands               WASKUUP                      WALD
  
−
{{Onderwerp|Dialect}}
+
*Grens                  Geût                          Gäöt
 +
*Groeien                Greûje                        Gräöje
 +
*Jodenstraatje          Jöddestreûtje                Jöddesträötje
 +
*Leef                    Lèèf                          Laef
 +
*Over                    Eûver                        äöver
 +
*Zak                    Toet                          Toe:t
 +
*Zakje                  Tuutje                        Tuu:tje
 +
</nowiki></pre>
 +
 
 +
==Uitgangspunten van de WALD-spelling==
 +
 
 +
===Klinkertekens===
 +
De WALD-spelling onderscheidt de volgende klinkertekens:
 +
aa, a, ae, ee, e, u, uu, i, ao, oo, o, äö, ö, eu, oe, ie.
 +
De meeste van deze klinkertekens komen ook in de spelling van het Nederlands voor; alleen de ae, ao, äö, en ö zijn tekens die de Nederlandse spelling niet kent. Maar, het Nederlands kent de klanken die bij die tekens horen óók niet. Andere talen kennen die klinkers wel, maar spellen (= schrijven) die anders. Zo is de klank van het Franse woord air (ongeveer) hetzelfde als in het dialectwoord laeven. Het Franse woord soeur heeft (ongeveer) dezelfde klank als het dialectwoord päöltjes en in de Duitse plaatsnaam Köln horen we (ongeveer) eenzelfde klinker als in het dialectwoord pötjes. Het Engelse woord talk heeft (ongeveer) eenzelfde ao-klank als in het dialectwoord gaon.
 +
 
 +
Hieronder volgt een overzicht van alle klanken met daarbij voorbeelden van Nederlandse woorden en dialectwoorden waarin de klanken voorkomen.
 +
 
 +
{| class="wikitable"
 +
|-
 +
! klank zoals gespeld
 +
in de WALD-spelling
 +
! voorbeelden van de klank
 +
in Nederlandse woorden
 +
! voorbeelden van de klank
 +
in Liemers dialect
 +
|-
 +
| aa|| haat; naam || plaat, plate; naam, name
 +
|-
 +
| a || angst; gans || dag; bak
 +
|-
 +
| ae || ''frans'': air || laeve, kaes
 +
|-
 +
| ee (l) || teen; keer || been, bene; beer
 +
|-
 +
| e (2) || stem || bed, bedde; hen, krek
 +
|-
 +
| e (3)|| de (e zonder klemtoon) || poetereg; mekkelek
 +
|-
 +
| u || nut (u met klemtoon) || put, dut
 +
|-
 +
| uu (4) || ruw; duur || bruur; vule
 +
|-
 +
| i || pit || dik; mik; schik
 +
|-
 +
| ao (5) || ''engels'': talk || praote; slaope; staon
 +
|-
 +
| oo  || toon; boor || dankboor; kloor
 +
|-
 +
| o (6) || stok; bom || ton, tonne; bos
 +
|-
 +
| äö || ''frans'': soeur || präötjes; päöltjes
 +
|-
 +
| ö || ''duits'': Köln || pötje; köpke
 +
|-
 +
| eu || deun; deur || geleuve; veur
 +
|-
 +
| oe (7) || poes; stoer || boek; boer
 +
|-
 +
| ie (8) || Piet; mier || riek; bier
 +
|}
 +
 
 +
====Toelichtingen====
 +
Ad 1) Aan het einde van een woord: ee.
 +
 
 +
Ad 2) Ook in menneke 'mannetje'.
 +
 
 +
Ad 3) Behalve 't 'het'; 'n 'een'.
 +
Omdat de e zonder klemtoon altijd als e wordt geschreven, kan het onderscheid in uitspraak tussen geweldeg en geweldig, neudeg en neudig tot uitdrukking worden gebracht.
 +
 
 +
Ad 4) De lange uu kan worden aangegeven door een uu met dubbele punt (uu:). In de Liemers bestaat verschil tussen huus 'huis' en huu:s 'huizen', tussen buuk 'buik' en buu:k 'boeken'
 +
 
 +
Ad 5) Over de ao bestaan veel misverstanden. Gemeend wordt dat deze klank bestaat uit een combinatie van aa en oo. Dat is niet het geval. De ao heeft net zoveel met aa en oo te maken als de ae met aa en eu. Ao, aa, oo, ae, ee, äö en eu zijn allemaal zelfstandige klanken. Praatjes zoals ,,ik hoor in de ao van gaon eerste een aa en dan een oo" of ,,ik hoor eerst een oo en dan een aa" zijn niet in overeenstemming met de werkelijkheid. De WALD-spelling kiest voor de combinatie 'ao', terwijl in bijvoorbeeld Twente de keuze 'oa' is gemaakt.
 +
 
 +
Ad 6) Het verschil in uitspraak tussen o in stok en o in bom kan worden aangegeven. Dan wordt geschreven stòk en bóm. Zo komt tot uitdrukking dat er verschil in uitspraak en betekenis is tussen bós 'woud' en bòs 'leeg'.
 +
 
 +
Ad 7) De lange oe kan worden geschreven als: oe:. In een deel van de Liemers wordt namelijk verschil gemaakt tussen moes 'muis' en moe:s 'boerenkool'.
 +
 
 +
Ad 8) De lange ie kan worden geschreven met dubbele punt (ie:). In een deel van de Liemers wordt namelijk verschil gemaakt tussen dries 'mooi gekleed' en drie:s 'stuk klaverland'. De klemtoon wordt in het algemeen niet aangegeven. Omdat de e zowel e (als in de stem) als e (als in de) kan betekenen, kan soms niet duidelijk zijn, welke van de twee klanken is bedoeld. In het Nederlands bestaat dit probleem eveneens: negéren of négeren.
 +
Zo kan dus ook het verschil in uitspraak in dialect worden aangegeven: dén en den; pétrollie; giételing. (In het WALD doen we dat anders: daar geven we zoals dat ook in andere woordenboeken wordt gedaan de klemtoon met een apostrof aan: 'petrollie, pe'trollie; 'gieteling). Een andere mogelijkheid is het plaatsen van een verbindingsstreepje. Dat wordt in het Nederlands nauwelijks gedaan (verg.: bommelding in plaats van bom-melding), maar in dialectteksten kan het
 +
de herkenbaarheid vergroten.
 +
 
 +
===Tweeklanken===
 +
De WALD-spelling onderscheidt de volgende tekens voor tweeklanken:
 +
ei, ui, aai, ooi, oei, ouw, auw, eeuw, ieuw, aj, uj, i-j, iej, aej, uuj, euj, eej, aoj.
 +
Ook hier is het weer zó, dat de spelling van het Nederlands een groot aantal van deze tekens
 +
kent. In de Nederlandse woorden reis, ruim, draaien, rooien, roeien, vrouw, gauw, leeuw, kieuw
 +
komen ze voor.
 +
Omdat de andere negen tekens in de Nederlandse spelling niet voorkomen, is bepaald, dat we
 +
die in de WALD-spelling steeds met een j spellen. De reden daar van is, dat de tweeklanken die
 +
zo gespeld worden, steeds bestaan uit een bepaalde klinker, gevolgd door een j-achtige klank.
 +
 
 +
====Toelichting====
 +
# We schrijven niet hei 'heb je' en kui 'kun je', maar ''he'j'' en ''kö'j''. Dan is namelijk duidelijker – meer herkenbaar- wat er staat.
 +
# De 'lange' ''ij'' wordt als ''ie'' uitgesproken.
 +
Wij zeggen en schrijven: ''mien'' 'mijn' en ''geliek'' 'gelijk'. Als deze klank toch als ''ij'' wordt
 +
uitgesproken, dan wordt hij ook als ''ij'' geschreven. We schrijven dus ''waarschijnlek'', ''fijn'' als we deze woorden met een ''ij'' uitspreken.
 +
 
 +
===Medeklinkers===
 +
De WALD-spelling onderscheidt de volgende medeklinkers:
 +
''b, c, ch, d, f, g, h, j, k, l, m, n, ng, p, r, s, t, v, w, x, z.''
 +
Dat zijn dezelfde medeklinkers als in de Nederlandse spelling. Medeklinkers worden dan ook
 +
steeds zo geschreven als in het Nederlands. Dat houdt in, dat draod 'draad' op het einde met een ''d'' wordt geschreven en niet met een ''t''. Zo wordt eveneens onderscheid gemaakt tussen 't lig'' 'het ligt' en 't lich'' 'het licht'. Er wordt niet ''foel'' is 'vuil, nageboorte', maar ''voel'' geschreven, omdat in het Nederlands ook een ''v'' wordt gespeld, waar er ook in het Nederlands heel vaak een ''f'' wordt
 +
uitgesproken.
 +
Vervoeging van werkwoorden gaat in principe ook op dezelfde manier als in het Nederlands: ''ik vind'' (maar ook: ''ik vin'' of ''ik vinne''), ''ie vindt'', ''hee vindt'', enz.
 +
 
 +
====Toelichting====
 +
# Het wegvallen van medeklinkers (assimilatie) kan worden aangegeven. Wanneer er in keske 'kastje' geen t wordt uitgesproken, hoeft deze ook niet geschreven te worden.
 +
# Dit geldt ook voor de r. Als je adeg zonder r zegt, kun je de r bij het schrijven ook wel weglaten. Zo kan assimilatie bij twee woorden ook worden aangeduid. Er kan dus heel goed worden geschreven: ''he'j'' 'heb je', ''da'k'' 'dat ik', ''lao'w'' 'laten we'. Om aan te geven dat het in deze gevallen om twee woorden gaat, schrijven we een apostrof tussen de beide delen. <br>
 +
In plaats van ''asse'' 'als hij', ''kanne'' 'kan hij', en ''datte'' 'dat hij', ''köwwe'' 'kunnen we' schrijven we: ''as'e'', ''kan'e'', ''dat'e'', ''kö'we''. <br>
 +
<br>
 +
 
 +
===Vreemde woorden===
 +
Vreemde woorden worden, indien ze op dezelfde manier worden uitgesproken als in het
 +
Nederlands ook hetzeifde geschreven. We schrijven dus: taxi, flat, advertentie en niet taksie, flet,
 +
atfertensie. Wordt een vreemd woord anders uitgesproken dan in het Nederlands, dan wordt de
 +
werkelijke uitspraak zoveel mogelijk weergegeven. We schrijven dus niet horloge, chocolade als
 +
we die woorden anders zeggen dan in het Nederlands, maar al naar gelang de uitspraak hallozie,
 +
horlozie; sukela of sekela.
 +
 
 +
 
 +
==bronnen==
 +
* WALD spelling  https://heemkundekringbergh.nl/werkgroepen/dialect/wald-spelling/ 
 +
* Klanklijst https://heemkundekringbergh.nl/site/assets/files/1759/hkb_-_klanklies_wald-_versie_03-2021.pdf
 +
* Uitgangspunten van de WALD-spelling https://www.ecal.nu/assets/Streektaal/WALD/bdba87fc0a/Bestand-Uitgangspunten-van-de-WALD-spelling-.pdf
 +
 
 +
 
 +
[[Categorie:Dialect]]

Huidige versie van 5 okt 2026 om 16:33

De WALD-spelling werd aan het Staring Instituut, de voorganger van het Erfgoedcentrum Achterhoek en Liemers, in 1980 ontwikkeld door een commissie onder leiding van Neerlandicus dr. Lex Schaars ten behoeve van het Woordenboek van de Achterhoekse en Liemerse Dialecten Deze spelling wordt in Achterhoek en Liemers als standaardspelling gehanteerd. Het Berghse woordenboek 'n Trop Barghse Weurd uit 1982 en de Heemkundekring Bergh hanteren de WALD-spelling.
In ’s-Heerenberg hanteert de carnavalskrant De Waskuup een enigszins daarvan afwijkende spelling. Ook de teksten op de carnavalswagens in 's-Heerenberg zijn in deze spelling geschreven. Het in 2026 verschenen "Waskuup woordeboek" van auteur IJsbrand Nijhof hanteert deze spelling.

Voorbeelden

Nederlands               WASKUUP                       WALD

*Grens                   Geût                          Gäöt
*Groeien                 Greûje                        Gräöje
*Jodenstraatje           Jöddestreûtje                 Jöddesträötje
*Leef                    Lèèf                          Laef
*Over                    Eûver                         äöver
*Zak                     Toet                          Toe:t
*Zakje                   Tuutje                        Tuu:tje

Uitgangspunten van de WALD-spelling

Klinkertekens

De WALD-spelling onderscheidt de volgende klinkertekens: aa, a, ae, ee, e, u, uu, i, ao, oo, o, äö, ö, eu, oe, ie. De meeste van deze klinkertekens komen ook in de spelling van het Nederlands voor; alleen de ae, ao, äö, en ö zijn tekens die de Nederlandse spelling niet kent. Maar, het Nederlands kent de klanken die bij die tekens horen óók niet. Andere talen kennen die klinkers wel, maar spellen (= schrijven) die anders. Zo is de klank van het Franse woord air (ongeveer) hetzelfde als in het dialectwoord laeven. Het Franse woord soeur heeft (ongeveer) dezelfde klank als het dialectwoord päöltjes en in de Duitse plaatsnaam Köln horen we (ongeveer) eenzelfde klinker als in het dialectwoord pötjes. Het Engelse woord talk heeft (ongeveer) eenzelfde ao-klank als in het dialectwoord gaon.

Hieronder volgt een overzicht van alle klanken met daarbij voorbeelden van Nederlandse woorden en dialectwoorden waarin de klanken voorkomen.

klank zoals gespeld

in de WALD-spelling

voorbeelden van de klank

in Nederlandse woorden

voorbeelden van de klank

in Liemers dialect

aa haat; naam plaat, plate; naam, name
a angst; gans dag; bak
ae frans: air laeve, kaes
ee (l) teen; keer been, bene; beer
e (2) stem bed, bedde; hen, krek
e (3) de (e zonder klemtoon) poetereg; mekkelek
u nut (u met klemtoon) put, dut
uu (4) ruw; duur bruur; vule
i pit dik; mik; schik
ao (5) engels: talk praote; slaope; staon
oo toon; boor dankboor; kloor
o (6) stok; bom ton, tonne; bos
äö frans: soeur präötjes; päöltjes
ö duits: Köln pötje; köpke
eu deun; deur geleuve; veur
oe (7) poes; stoer boek; boer
ie (8) Piet; mier riek; bier

Toelichtingen

Ad 1) Aan het einde van een woord: ee.

Ad 2) Ook in menneke 'mannetje'.

Ad 3) Behalve 't 'het'; 'n 'een'. Omdat de e zonder klemtoon altijd als e wordt geschreven, kan het onderscheid in uitspraak tussen geweldeg en geweldig, neudeg en neudig tot uitdrukking worden gebracht.

Ad 4) De lange uu kan worden aangegeven door een uu met dubbele punt (uu:). In de Liemers bestaat verschil tussen huus 'huis' en huu:s 'huizen', tussen buuk 'buik' en buu:k 'boeken'

Ad 5) Over de ao bestaan veel misverstanden. Gemeend wordt dat deze klank bestaat uit een combinatie van aa en oo. Dat is niet het geval. De ao heeft net zoveel met aa en oo te maken als de ae met aa en eu. Ao, aa, oo, ae, ee, äö en eu zijn allemaal zelfstandige klanken. Praatjes zoals ,,ik hoor in de ao van gaon eerste een aa en dan een oo" of ,,ik hoor eerst een oo en dan een aa" zijn niet in overeenstemming met de werkelijkheid. De WALD-spelling kiest voor de combinatie 'ao', terwijl in bijvoorbeeld Twente de keuze 'oa' is gemaakt.

Ad 6) Het verschil in uitspraak tussen o in stok en o in bom kan worden aangegeven. Dan wordt geschreven stòk en bóm. Zo komt tot uitdrukking dat er verschil in uitspraak en betekenis is tussen bós 'woud' en bòs 'leeg'.

Ad 7) De lange oe kan worden geschreven als: oe:. In een deel van de Liemers wordt namelijk verschil gemaakt tussen moes 'muis' en moe:s 'boerenkool'.

Ad 8) De lange ie kan worden geschreven met dubbele punt (ie:). In een deel van de Liemers wordt namelijk verschil gemaakt tussen dries 'mooi gekleed' en drie:s 'stuk klaverland'. De klemtoon wordt in het algemeen niet aangegeven. Omdat de e zowel e (als in de stem) als e (als in de) kan betekenen, kan soms niet duidelijk zijn, welke van de twee klanken is bedoeld. In het Nederlands bestaat dit probleem eveneens: negéren of négeren. Zo kan dus ook het verschil in uitspraak in dialect worden aangegeven: dén en den; pétrollie; giételing. (In het WALD doen we dat anders: daar geven we zoals dat ook in andere woordenboeken wordt gedaan de klemtoon met een apostrof aan: 'petrollie, pe'trollie; 'gieteling). Een andere mogelijkheid is het plaatsen van een verbindingsstreepje. Dat wordt in het Nederlands nauwelijks gedaan (verg.: bommelding in plaats van bom-melding), maar in dialectteksten kan het de herkenbaarheid vergroten.

Tweeklanken

De WALD-spelling onderscheidt de volgende tekens voor tweeklanken: ei, ui, aai, ooi, oei, ouw, auw, eeuw, ieuw, aj, uj, i-j, iej, aej, uuj, euj, eej, aoj. Ook hier is het weer zó, dat de spelling van het Nederlands een groot aantal van deze tekens kent. In de Nederlandse woorden reis, ruim, draaien, rooien, roeien, vrouw, gauw, leeuw, kieuw komen ze voor. Omdat de andere negen tekens in de Nederlandse spelling niet voorkomen, is bepaald, dat we die in de WALD-spelling steeds met een j spellen. De reden daar van is, dat de tweeklanken die zo gespeld worden, steeds bestaan uit een bepaalde klinker, gevolgd door een j-achtige klank.

Toelichting

  1. We schrijven niet hei 'heb je' en kui 'kun je', maar he'j en kö'j. Dan is namelijk duidelijker – meer herkenbaar- wat er staat.
  2. De 'lange' ij wordt als ie uitgesproken.

Wij zeggen en schrijven: mien 'mijn' en geliek 'gelijk'. Als deze klank toch als ij wordt uitgesproken, dan wordt hij ook als ij geschreven. We schrijven dus waarschijnlek, fijn als we deze woorden met een ij uitspreken.

Medeklinkers

De WALD-spelling onderscheidt de volgende medeklinkers: b, c, ch, d, f, g, h, j, k, l, m, n, ng, p, r, s, t, v, w, x, z. Dat zijn dezelfde medeklinkers als in de Nederlandse spelling. Medeklinkers worden dan ook steeds zo geschreven als in het Nederlands. Dat houdt in, dat draod 'draad' op het einde met een d wordt geschreven en niet met een t. Zo wordt eveneens onderscheid gemaakt tussen 't lig 'het ligt' en 't lich 'het licht'. Er wordt niet foel is 'vuil, nageboorte', maar voel geschreven, omdat in het Nederlands ook een v wordt gespeld, waar er ook in het Nederlands heel vaak een f wordt uitgesproken. Vervoeging van werkwoorden gaat in principe ook op dezelfde manier als in het Nederlands: ik vind (maar ook: ik vin of ik vinne), ie vindt, hee vindt, enz.

Toelichting

  1. Het wegvallen van medeklinkers (assimilatie) kan worden aangegeven. Wanneer er in keske 'kastje' geen t wordt uitgesproken, hoeft deze ook niet geschreven te worden.
  2. Dit geldt ook voor de r. Als je adeg zonder r zegt, kun je de r bij het schrijven ook wel weglaten. Zo kan assimilatie bij twee woorden ook worden aangeduid. Er kan dus heel goed worden geschreven: he'j 'heb je', da'k 'dat ik', lao'w 'laten we'. Om aan te geven dat het in deze gevallen om twee woorden gaat, schrijven we een apostrof tussen de beide delen.

In plaats van asse 'als hij', kanne 'kan hij', en datte 'dat hij', köwwe 'kunnen we' schrijven we: as'e, kan'e, dat'e, kö'we.

Vreemde woorden

Vreemde woorden worden, indien ze op dezelfde manier worden uitgesproken als in het Nederlands ook hetzeifde geschreven. We schrijven dus: taxi, flat, advertentie en niet taksie, flet, atfertensie. Wordt een vreemd woord anders uitgesproken dan in het Nederlands, dan wordt de werkelijke uitspraak zoveel mogelijk weergegeven. We schrijven dus niet horloge, chocolade als we die woorden anders zeggen dan in het Nederlands, maar al naar gelang de uitspraak hallozie, horlozie; sukela of sekela.


bronnen

Overgenomen van "https://www.berghapedia.nl/index.php?title=WALD-spelling&oldid=108537"