Schaars, Lex

Lex Schaars
Portret door Cora Schaars-Kolk,
olieverf op doek, 2006, privébezit

Een Nederlandse dialectoloog

Alexander Hubertus Gilbert (Lex) Schaars (Borculo, 1941 is een Nederlandse dialectoloog, mede-initiator en redacteur van het Woordenboek van de Achterhoekse en Liemerse dialecten (WALD) en auteur van een groot aantal publicaties over streektaal en -geschiedenis.

Schaars studeerde M.O. Nederlands aan de Rijksuniversiteit Groningen en dialectologie aan de Katholieke Universiteit Nijmegen. Hij promoveerde in 1977 bij Prof. Dr. A.A. Weijnen op het proefschrift Agrarische terminologie in Oost-Gelderland en haar dialectgeografische aspecten. Daarna volgde hij de opleiding tot Hogere Archiefambtenaar in Arnhem en tot redacteur van het Woordenboek der Nederlandsche Taal aan het Instituut voor Nederlandse Lexicologie in Leiden.

Schaars was van 1971 tot 1974 werkzaam als docent Nederlands aan de Koninklijke Scholengemeenschap voor Beroepsonderwijs in Arnhem.

Van 1980 tot 2016 was hij verbonden aan het Staring Instituut, later Erfgoedcentrum Achterhoek en Liemers (ECAL), in Doetinchem in de functie van redacteur van het Woordenboek van de Achterhoekse en Liemerse Dialecten (WALD). In die hoedanigheid was hij ook betrokken bij de uitgave van de Telgen van 't WALD, de serie lokale woordenboeken in de regio Achterhoek en Liemers en bij activiteiten als het jaarlijkse Oost-Gelders Streektaaldictee. Sinds zijn pensionering in 2016 is hij als vrijwilliger actief voor het ECAL.

Hij vervulde een groot aantal bestuursfuncties: onder andere bij de Vereniging voor landbouwgeschiedenis, de Stichting Nederlandse Dialecten, de Vereniging Vrienden van de streektaal Lochem en Umgeving, het Oost-Gelders Streektaaldictee, de Samenwerkende Organisaties in het Nedersaksisch Taalgebied (SONT), de Werkgroep Europese Erkenning Nedersaksisch. Hij is thans nog bestuurslid van de Stichting Gelders Kleverlands.

Onderscheidingen

• 2000: de Rheinlandtaler van de Landschaftsverband Rheinland (LVR).
• 2005: de Staringspeld van het Staring Instituut.
• 2020: de koninklijke onderscheiding Ridder in de Orde van Oranje-Nassau.
• Voorts werd hij geëerd met het planten van een boom op het Schrieverspad op landgoed Kotmans in Miste bij Winterswijk.

(Eind)redacties

• Mederedacteur in boekuitgaven als:
  • J.C. Boogman, J. Harenberg, G.J.H. Krosenbrink en A.H.G. Schaars (red.) A.C.W. Staring, dichter en landman, regionalist en nationalist (Zutphen 1990)
  • P.C.M. Hoppenbrouwers en A.H.G. Schaars (redactie) Europa en de landbouw. Visies op verleden en toekomst van het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (Wageningen 1990)
  • Georg Cornelissen, Alexander Schaars, Timothy Sodmann Dialekt a la carte. Dialektatlas Westmünsterland-Achterhoek-Liemers-Niederrhein (Doetinchem, Köln, Vreden 1993)
  • H.H.A. van de Wijngaard, A.H.P.J. Dams, A.H.G. Schaars (redactie) Het dialectenboek 2 Van de A tot de Aa (Waalre 1993).
• Eindredacteur van Jan Bouwhuis en Lex Schaars, Nedersaksische spelling 2000, samengesteld door de SONT-werkgroep spelling
• Eindredacteur Den Schaorpaol, periodiek van de Stichting Staring Instituut, centrum voor streekeigen van Achterhoek en Liemers. 1982-2011
• Redactielid Oer, Cultuurhistorisch tijdschrift voor Achterhoek en Liemers. 2011-2019
• Eindredacteur Achterhoekse Almanak 1985-2012 (vanaf 2001 met Stef Grit en vanaf 2002 ook met Jannie ter Vrugt)
• Eindredacteur Veluwse Almanak 1987-1990
• Eindredactie Drentse Almanak 1988-1990
• Lid van de Redactiecommissie Werkgroep Kadastrale Atlas Gelderland 1832 1984-2014 (die de Inleidingen op zo’n 60 gepubliceerde atlassen van voornamelijk Veluwse en Achterhoekse kadastrale gemeenten behandeld heeft)
• Lid van de Redactiecommissie van het Woordenboek van de Overijsselse Dialecten (WOD) 2001-2009

Publicaties

Series

• A.H.G. Schaars Woordenboek van de Achterhoekse en Liemerse Dialecten. (Doetinchem, 1984-2025), 13 delen
• A.H.G. Schaars Telgen van ’t WALD (Doetinchem, 1980-2023), 15 delen, (in 1982 verscheen 'n Trop Barghse Weurd als Telgen van 't WALD 3)
• Loes H. Maas en A.H.G. Schaars [red.] Boerderij- en veldnamen van [Achterhoekse gemeenten] (Doetinchem, 1988-2024), 16 delen

Series in kranten en tijdschriften

• [A.H.G. Schaars]/[Lex Schaars] Beumkes van ’t WALD in Den Schaorpaol 3, 1 (1982)-10, 3 (1989); 22-delige serie n.a.v. het WALD
• A.H.G. Schaars Het dialectenboek , uitg. Stichting Nederlandse Dialecten (1991-2007), 9 bijdragen; de laatste twee i.s.m. Charlotte Giesbers
• Van 1992 tot 2001 columns in De Gelderlander onder verschillende titels: Over streektaal geschreven1992 (13 x; april-juni), 1995 (8 x; jan-juni), 1997 (8 x; jan-juni), 1998 (8 x; jan-juni), 1999 (8 x jan-juni), 2000 (8 x; jan-juni), 2001 (6 x; jan-juni); Wat ’n woord 1993 (13 x; jan-juni); Bladeren in ’t WALD 1994 (9 x; jan-juni); Proeven van streektaal 1996 (9 x; jan-juni)
• Lex Schaars Bladeren in ’t WALD in Den Schaorpaol (jan. 1994 - juni 1994); 9-delige serie over ’t WALD
• Lex Schaars Wat ’n woord in Den Schaorpaol 16, 3 (1995) -17, 3 (1996); 5-delige serie over Achterhoekse dialectwoorden

Overige publicaties

• A.H.G. Schaars De fabricage van cichorei te Borculo, in Archief, Orgaan van Oudheidkundige Vereniging ‘De Graafschap’ 1973, 57vv
• A.H.G. Schaars De bosbouw van het ‘Entel’ in de tweede helft van de achttiende eeuw (Zutphen, 1974)
• A.H.G. Schaars Boerentermen in Achterhoek en Liemers (Zutphen 1977); handelseditie van proefschrift Agrarische terminologie in Oost-Gelderland en haar dialect-geografische aspecten (Katholieke Universiteit Nijmegen, 1977)
• A.H.G. Schaars De indeling van de Oostgelderse dialecten, in Taal en Tongval XXXIV (1982), 24-32
• A.H.G. Schaars De WALD-spelling (Doesburg, 1985)
• A.H.G. Schaars Staring als taalkundige, in A.C.W. Staring, dichter en landman, regionalist en nationalist (Zutphen, 1990), 117-134
• A.H.G. Schaars Das Staring Instituut und seine Langzeitprojekte, in Volkskultur an Rhein und Maas, jr. 10, 1 (1991), 101-109
• A.H.G. Schaars Die Reihe ‘Telgen van ’t WALD’, Dialektwörterbücher und Wörterbucharbeit in Ostgelderland, in Volkskultur an Rhein und Maas, jr. 10, 1 (1991), 124-127
• Lex Schaars Rezenter Mundartwandel in drei Gebieten der Provinz Gelderland: Achterhoek, Liemers und Veluwe in Niederdeutsches Wort Bd. 36 (1996), 7-18
• Lex Schaars Onze veldnamen, in Achterhoekse Almanak 1996, 141-149
• Lex Schaars Onze veldnamen II, in Achterhoekse Almanak 1997, 185-192
• Lex Schaars Borklose uutdrukkingen, in Borklose maote 4 (1997), 26 -28
• Lex Schaars De geschiedenis herhaalt zich, of veeteelt in den goeden ouden tijd, in Achterhoekse Almanak 1998, 191-199
• Lex Schaars Geen dode maar levende taal, streektaal al meer dan 200 jaar in beweging, in Den Schaorpaol 20, 1 (1999), p. 2-6
• Lex Schaars De fabricage van cichorei te Borculo, met Nawoord in Borklose maote 16 (2003), 5-28; het betreft een uitgebreidere versie van een artikel, eerder verschenen in Archief van de Oudheidkundige vereniging ‘De Graafschap’ 1973
• Lex Schaars Veldnamen könt historisch onderzeuk stimuleren in Old-Ni-js, Kroniek van Eibergen, Beltrum, Rekken en Zwolle, 52 (2004), p. 33-35
• Lex Schaars Van Prukkedorus, Spinnekop en Toovedan, Dialect-ABC voor de Liemers, Achterhoek en Twente (Aalten 2004); met Cora Schaars-Kolk en Arie Ribbers
• Lex Schaars G.A. van der Lugt, schriever van ‘stukskes woorbie ze mot grienen en lachen’?, in Borklose Maote, 25 (2006), 24-33
• Lex Schaars De Achterhoek, in Handboek Nedersaksische Taal- en Letterkunde, eindredactie Jurjen van der Kooi e.a. (Assen, 2008) 256-269
• A.H.G. Schaars Hoofdstuk 3 De Kadastrale gemeente Borculo, Hoofdstuk 4 De kadastrale gemeente Geesteren, Hoofdstuk 5 Verleden en heden van de kadastrale gemeenten Borculo en Geesteren, in: Kadastrale Atlas Gelderland 1832 Borculo en Geesteren (Arnhem, 2008) 21-59
• Lex Schaars en André Wolters van der Weij De Zutphense goudkust en het Versailles van de Achterhoek, in Achterhoekse Almanak 2010, 192-208
• Lex Schaars Havezate de Hoeve bij Borculo in de achttiende eeuw, in Jaarboek Achterhoek en Liemers, deel 36 (2012), 153-161
• Lex Schaars en Peter Meerdink Schoolmeester Van der Lugt adviseert dialectschrijver Hendrik Odink over spelling van het Achterhoeks, in Oer 15 (2015), 30-31
• Lex Schaars Heuvel en schrijven in het Achterhoeks dialect, in In het voetspoor van Heuvel (Doetinchem, 2017), 76-89
• A.H.G. Schaars en H.J. Lieftink Woordenboek van de Achterhoekse en Liemerse Dialecten WALD; Veerteg joor WALD (Doetinchem, 2020)
• Lex Schaars De Oude IJssel een grensrivier? Hou daar nu eens over op!, Achterhoekse Almanak 2021, 197-202
• Lex Schaars Dialect- en archiefonderzoek of: Keulen in Liemers en Achterhoek, in Alltag im Rheinland, Sonderheft 2021 33-41
• Het Kleverlands in Gelderland, een dialect tussen de wal en het schip, samenstelling Charlotte Giesbers, Antoon Berentsen, Frans van Gorkum en Lex Schaars (z.p., 2023)
• Jan Berns en Lex Schaars Het Gelderse Nedersaksisch rond 1500: regio en status, in Jaorboek Nedersaksisch 4 (2024) 82-83
• Lex Schaars en Frans van Gorkum Het verhaal van de Gelderse streektalen, in Jaarboek Gelre 2025, 183-218
• Lex Schaars en Frans van Gorkum De stadstalen van Nijmegen, Zutphen en Arnhem, in Neerlandistiek 4 januari 2026